Błąd w sztuce lekarskiej to zagadnienie, które w orzecznictwie sądowym ma już dość bogatą historię. Polskie prawo nie zawiera jednej definicji błędu medycznego, jednak przyjmuje się, że jest to postępowanie niezgodne z aktualną wiedzą medyczną i powszechnie przyjętymi zasadami praktyki lekarskiej prowadzące do wyrządzenia pacjentowi szkody. Kluczowe pytanie w sprawach błędów medycznych popełnionych przez lekarza pracującego w podmiocie leczniczym brzmi: kto ponosi odpowiedzialność – lekarz czy podmiot leczniczy? Co do zasady wydawałoby się, że w tej sytuacji za błąd medyczny odpowiedzialność ponosi wyłącznie lekarz. Jednak nie jest to wcale oczywiste, gdyż odpowiedzialność cywilna podmiotu i lekarza przenikają się wzajemnie. W artykule przybliżamy rodzaje błędów medycznych, zakres odpowiedzialności i rolę ubezpieczenia odpowiedzialności cywilnej w ochronie lekarza pracującego na kontrakcie.
Definicja błędu medycznego wynika z doświadczeń orzecznictwa sądowego oraz doktryny. Gdzie jeszcze możemy szukać informacji o odpowiedzialności za błędy w podmiotach leczniczych? Tutaj z pomocą przychodzą wydane decyzje o przyznaniu świadczenia kompensacyjnego przez Fundusz Kompensacyjny Zdarzeń Medycznych (FKZM) działający przy Rzeczniku Praw Pacjenta. Przepisy prawa cywilnego stanowią, że za błąd medyczny odpowiedzialność ponosi się wtedy, gdy między nieprawidłowym postępowaniem a szkodą pacjenta istnieje związek przyczynowy, a lekarzowi bądź placówce medycznej można przypisać winę. Należy jednak przy tym pamiętać, że w przypadku postępowań prowadzonych przed FKZM, nie ma obowiązku udowodnienia winy, a wystarczy tylko wykazanie, że zdarzenia można było uniknąć, gdyby świadczenie zdrowotne zostało udzielone pacjentowi zgodnie „ze sztuką medyczną”.
Rodzaje błędów medycznych obejmują kilka podstawowych kategorii, a każda z nich inaczej definiuje moment zdarzenia powodującego szkodę oraz osobę odpowiedzialną. W sprawach błędów medycznych kluczową rolę odgrywa opinia biegłego oceniająca postępowanie lekarza w świetle standardów świadczenia usług medycznych.
Błędy diagnostyczne to postawienie błędnej diagnozy, która skutkuje wadliwym rozpoznaniem choroby. Gdy lekarz popełnił błąd na etapie diagnostyki, pociąga to dalsze konsekwencje – wadliwa diagnoza prowadzi do wdrożenia niewłaściwego leczenia. Niewłaściwe leczenie prowadzi zaś do pogorszenia stanu zdrowia pacjenta, a w ostateczności nawet do jego śmierci.
Rodzaje błędów medycznych obejmują również błędy terapeutyczne, czyli sytuacje, w których lekarz popełnił błąd przy wyborze metody leczenia lub dawkowania leków. Błędem terapeutycznym będzie również zaniechanie leczenia mimo istniejących wskazań. Należy pamiętać, że błąd lekarski terapeutyczny może wystąpić nawet przy prawidłowej diagnozie, a jego konsekwencje są podobne do konsekwencji błędów diagnostycznych.
Błędy organizacyjne to kategoria błędów, które nie dotyczą bezpośrednio decyzji klinicznych konkretnego lekarza, lecz wadliwego funkcjonowania placówki medycznej (np. szpitala) jako całości. Mogą być związane z brakiem właściwego sprzętu, niewystarczającą obsadą dyżurów, brakami kadrowymi i kwalifikacyjnymi, naruszeniem prawa pacjenta czy wadliwością procedur medycznych. Odpowiedzialność szpitala jest wówczas niezależna od winy konkretnego lekarza.
Forma zatrudnienia ma kluczowe znaczenie dla zakresu odpowiedzialności za popełnienie błędu medycznego.
Kiedy lekarz zatrudniony jest na umowie o pracę, za błąd medyczny zatrudnionego odpowiada wyłącznie pracodawca, czyli podmiot leczniczy. Odpowiedzialność cywilna podmiotu wynika z art. 120 Kodeksu pracy – za wyrządzenie pacjentowi szkody przez pracownika odpowiada pracodawca. Zatem w przypadku, kiedy odszkodowanie dotyczy błędu medycznego zatrudnionego lekarza, obowiązek jego zapłaty spoczywa na pracodawcy. Lekarz zatrudniony na etacie nie jest stroną w procesie cywilnym – występuje jedynie jako świadek. Umowa o pracę lekarza chroni go przed odpowiedzialnością, przy czym szpital czy inna placówka medyczna może dochodzić regresu, ale wyłącznie do trzykrotności wynagrodzenia. Błąd medyczny zatrudnionego na etacie nie obciąża więc bezpośrednio lekarza udzielającego świadczeń zdrowotnych.
Kontrakt lekarza to umowa cywilnoprawna (B2B), w ramach której lekarz prowadzi własną działalność gospodarczą i świadczy usługi na rzecz placówki medycznej, w której udziela świadczeń zdrowotnych dla pacjentów tego podmiotu. Za wyrządzony wówczas błąd medyczny odpowiedzialność ponosi zarówno lekarz, jak i podmiot – czyli jest to odpowiedzialność solidarna (art. 441 Kodeksu cywilnego). Odpowiedzialność cywilna podmiotu i lekarza, czyli odpowiedzialność solidarna oznacza, że pacjent może dochodzić odszkodowania za błąd medyczny od obu stron łącznie lub od każdej z osobna.
Jak wynika z powyższego odpowiedzialność cywilna podmiotu i lekarza różni się diametralnie w zależności od łączącego ich stosunku prawnego.
Lekarska odpowiedzialność cywilna to nie jedyny wymiar konsekwencji popełnienia błędu medycznego. Lekarz może ponieść odpowiedzialność zawodową przed sądem lekarskim za naruszenie zasad wykonywania zawodu lekarza. Odpowiedzialność zawodowa lekarza grozi karami od upomnienia, przez zawieszenie do pozbawienia prawa wykonywania zawodu. Odpowiedzialność zawodowa lekarza jest niezależna od wyników postępowania cywilnego. Błędy podlegające odpowiedzialności dyscyplinarnej obejmują naruszenia przez lekarza standardów zawodowych i etycznych.
Odpowiedzialność karna lekarza wchodzi w grę, gdy błąd w sztuce lekarskiej nosi znamiona przestępstwa. Wynik błędu medycznego w postaci poważnego i długotrwałego rozstroju zdrowia lub śmierci pacjenta może skutkować karą pozbawienia wolności. Błędy podlegające odpowiedzialności karnej – w tym błąd w sztuce lekarskiej – wymagają surowszych kryteriów i wykazania związku przyczynowego między działaniem lekarza, a stanem pacjenta.
Lekarska odpowiedzialność cywilna obejmuje obowiązek naprawienia szkody spowodowanej błędem medycznym. Odszkodowanie za błąd medyczny może obejmować koszty leczenia, rehabilitacji, a nawet dożywotnią rentę. Skutek błędu medycznego w postaci trwałego uszczerbku lub inwalidztwa otwiera drogę do zadośćuczynienia. Błąd lekarski generuje konsekwencje finansowe spowodowane błędem medycznym sięgające od kilkudziesięciu do kilkuset tysięcy złotych. Najwyższe zasądzone do tej pory w Polsce odszkodowanie na skutek błędu medycznego wyniosło 5 mln zł. Należy przy tym pamiętać, że lekarz za ten sam błąd może jednocześnie ponieść odpowiedzialność zawodową, cywilną i karną.
Ubezpieczenie odpowiedzialności cywilnej to podstawowe narzędzie ochrony finansowej. Każdy podmiot leczniczy i praktyka lekarska mają obowiązek posiadania polisy OC. Zakres odpowiedzialności lekarza na kontrakcie sprawia, że ubezpieczenie odpowiedzialności cywilnej nabiera szczególnego znaczenia.
Ubezpieczyciel lekarza przejmuje ciężar wypłaty odszkodowania spowodowane błędem medycznym do wysokości sumy gwarancyjnej. Ubezpieczyciel szpitala pokrywa roszczenia kierowane wobec szpitala. Za popełniony przez lekarza w szpitalu błąd medyczny odpowiedzialność jest solidarna, zatem zarówno ubezpieczyciel lekarza, jak i ubezpieczyciel szpitala mają interes prawny, aby jak najszybciej doprowadzić do rozstrzygnięcia sprawy.
Solidarna odpowiedzialność cywilna podmiotu i lekarza oznacza, że ubezpieczyciel szpitala po wypłacie odszkodowania może wystąpić do lekarza z roszczeniem regresowym. Wybór limitów ubezpieczenia odpowiedzialności cywilnej, z których może skorzystać lekarz w wyniku błędu medycznego ma daleko idące konsekwencje. Błędy medyczne popełnione przez lekarza na kontrakcie mogą generować roszczenia rzędu kilkuset tysięcy złotych, dlatego problem pojawia się, gdy roszczenia pacjentów przekraczają sumę gwarancyjną z polisy. Z tego powodu ważne jest zadbanie o podwyższenie sumy w obowiązkowym OC lekarza ponad ustawowy limit. Odpowiedzialność cywilna lekarza obejmuje zarówno odszkodowanie, jak i ewentualne zadośćuczynienie, co ma kluczowe znaczenie w przypadku roszczeń rodziny zmarłego pacjenta.
Należy pamiętać że lekarz może ponosić odpowiedzialność cywilną również za naruszenie prawa pacjenta. Dokumentacja medyczna odgrywa tu kluczową rolę – jej brak działa na niekorzyść lekarza.
Podmiot leczniczy ponosi odpowiedzialność wobec pacjenta nie tylko za błędy lekarzy, ale i za błędy organizacyjne. Gdy błąd medyczny zatrudnionego personelu medycznego skutkuje wyrządzeniem pacjentowi szkody to szpital będzie ponosić odpowiedzialność cywilną wobec poszkodowanego.
Definicja błędu medycznego w kontekście organizacyjnym obejmuje sytuacje, w których skutek błędu medycznego nie wynikał z błędnych decyzji lekarza, ale z błędów organizacyjnych szpitala. Błędy medyczne popełnione w warunkach szpitalnych mają charakter złożony – na błąd lekarski nakłada się wadliwa organizacja. Odpowiedzialność wobec pacjenta obejmuje zarówno świadczenia zdrowotne wykonywane przez lekarzy, jak i infrastrukturę organizacyjną. Pacjent ma prawo do informacji o ubezpieczycielu szpitala.
Lekarz popełnił błąd – jego konsekwencje obciążają zarówno lekarza, jak i placówkę medyczną, z którą podpisany ma kontrakt. Lekarz popełnił błąd – będzie ponosić odpowiedzialność cywilną solidarną ze szpitalem. Wykonywanie zawodu lekarza wiąże się z ryzykiem rosnącym ze specjalizacją, im trudniejsza i bardziej wymagająca, tym błędy podlegające odpowiedzialności cywilnej mogą generować wyższe roszczenia. Wyrządzenie pacjentowi szkody może mieć ogromne konsekwencje finansowe również dla rodziny lekarza.
Definicja błędu medycznego jest na tyle szeroka, że obejmuje zarówno błędy diagnostyczne, błędy terapeutyczne, jak i naruszenie praw pacjenta. W przypadku błędu lekarskiego diagnostycznego, błędy medyczne popełnione w przeszłości ujawniają się często po latach.
Każdy lekarz może popełnić błąd lekarski przy świadczeniu usług medycznych i ponieść odpowiedzialność zawodową oraz cywilną. Odpowiedzialność zawodowa lekarza jest egzekwowana przez sąd lekarski niezależnie od wyniku sprawy cywilnej. Warto zaznaczyć, że odpowiedzialność wobec pacjenta nie ma ograniczeń kwotowych przy kontrakcie, a wyrządzenie pacjentowi szkody obciąża bezpośrednio majątek lekarza.